Persoonlijke & relationele groei

De crisis in Syrië is een crisis in mannelijkheid

TON VAN DER KROON

De laatste 15 jaar trekt hij regelmatig naar het Midden-Oosten, waar hij o.a. traumahulpverlening geeft aan jonge mensen in de Gazastrook. In België, Nederland en Israël geeft hij dan weer al jarenlang mannenworkshops. Met die achtergrond kijkt Ton van der Kroon met een scherpe en geïntrigeerde blik naar de ontwikkelingen van de laatste jaren in Syrië en het Midden-Oosten. En dat bracht hem tot verrassende conclusies.

Interview: Anne Wislez

Hoe los je de crisis in het Midden-Oosten op? Het is niet een vraag die je eender wie voorlegt en je verwacht nog minder een eenduidig antwoord. De situatie in Syrië is zo ingewikkeld, om niet te zeggen uitzichtloos geworden dat zelfs de grote wereldleiders vertwijfeld hun hersenen pijnigen. Ton van der Kroon bezoekt de laatste vijftien jaar met vaste regelmaat het Midden-Oosten, geeft al zeven jaar traumahulpverlening aan jonge mensen in de Gazastrook en begeleidt naast Belgische en Nederlandse, nu ook Israëlische mannengroepen. Als betrokken en opmerkzame toeschouwer in landen als Syrië en Israël komt hij tot scherpe en verrassende analyses. “Een tijdje terug zag ik een YouTube-filmpje, Syrië in 5 minuten, en toen ik alle spelers achter elkaar zag passeren – Assad, Poetin, Erdogan, Obama, de IS-strijders – bedacht ik: wat hebben al die mensen met elkaar gemeen? Het zijn allemaal mannen! Het klinkt evident en we staan daar niet eens bij stil, maar volgens mij ligt daar een belangrijke sleutel”, zegt hij. “Je kan wel zeggen: de problematiek in het Midden-Oosten is er een van religie, van politiek… Maar als ik zo’n filmpje zie, dan vraag ik mij oprecht af: waar zijn de vrouwen? Waar is hun inbreng? Alle spelers zijn mannen. En geen van allen weet op dit moment eigenlijk wat hij moet doen. Volgens mij is de crisis in het Midden-Oosten een crisis in mannelijkheid.”

 

Op welke manier is dit een mannelijk gegeven?

Ton van der Kroon: “Mannen gaan bij conflict altijd in strijd. Ze vechten, veroveren, vermoorden. Ze denken in termen van winnen of verliezen, van wij-zij. Dat komt omdat mannen hun innerlijke pijn niet kunnen dragen en daardoor altijd de strijd naar buiten brengen. In plaats van hun innerlijke strijd aan te gaan. Ik zat eens bij een soefi sjeik, een soort moslim spiritueel leraar. We zaten met een groep te kijken naar derwisj-dansers en ik zag de sjeik zitten met boven hem een kromzwaard. Ik vroeg aan één van hen: ‘Waarom hangt dat zwaard daar nou? Wat betekent dat?’ De man antwoordde: ‘Ik denk dat het zwaard bedoeld is om de vijand het hoofd af te hakken als je dorp wordt aangevallen.’ Maar hij vroeg het voor alle zekerheid toch nog even aan de sjeik. En toen kwam hij terug: ‘Oh sorry Ton, dat had ik verkeerd begrepen, het zwaard is bedoeld om je ego het hoofd af te hakken.’ Toen dacht ik: dat is precies waar al die godsdiensten de mist in gaan. De vijand wordt de ander en die ga je het hoofd afhakken. Tegenwoordig zelfs letterlijk, en dat is precies wat ons, westerlingen, zo de daver op het lijf jaagt. Iemand onthoofden, dat doé je toch niet?! De IS-strijders doen het op een barbaarse manier, maar eigenlijk doen wij precies hetzelfde, zij het wat geciviliseerder. Met van die drones kun je via een computerscherm ook zo iemand neerhalen. Is het erger om iemands nek open te snijden? Ik weet het niet. Het is uiteindelijk maar de vorm. Het gaat er volgens mij om dat je eindelijk gaat zien dat het je eigen ego is, waar je tegen strijdt. Maar om dat te zien moet je de weg naar binnen maken.”

 

Op zoek naar de innerlijke vijand?

Ton van der Kroon: “Ja, het is een enorme stap om het zo te bekijken en ongelooflijk moeilijk voor ons. Want de vijand is er ook werkelijk, de IS-strijders zijn geen fantomen in je hoofd. En toch dwingt het je uiteindelijk om in je eigen boezem te kijken. We gaan niet anders kunnen. We gaan radikaal anders naar de zaak moéten kijken. Als je met één vinger naar de ander wijst, wijzen er drie vingers terug. Je hebt de taak als individu, maar ook als cultuur, om uit te zoeken: wat is mijn of ons aandeel hierin? Wij denken altijd dat wij de goeden zijn. Maar dat denken zij ook. Iedereen denkt dat. We zitten in een verkeerd beeld te kijken: een te positief beeld van onszelf en een te slecht beeld van de ander. En dat zorgt ervoor dat je elkaar te lijf gaat. Als we zo blijven kijken, dan krijg je alleen nog maar meer strijd. En tot wat leidt dat? Een derde wereldoorlog? Je moet eens kijken welke spelers er allemaal betrokken zijn: Rusland, Europa, Amerika, het hele Midden-Oosten, Saoedi-Arabië… Er hoeft maar iets mis te gaan en de hele boel ontploft.”

 

Wie kan dat tegenhouden?

Ton van der Kroon: “Volgens mij beginnen we nu in Europa in die spiegel te kijken. Als we dat doen, kunnen we de wijsheid opbrengen om op een andere manier te reageren. Net zoals we destijds gedaan hebben ten tijde van de koude oorlog, met Rusland. Nederland heeft toen besloten geen raketten neer te zetten. Misschien ken je die beroemde leuze nog uit de jaren ’80: Liever een Rus in mijn keuken dan een raket in mijn achtertuin. We hadden toen in Den Haag een demonstratie van 100.000 mensen en de Amerikanen waren woest dat wij niet meededen, dat pietluttige landje dat de hele boel sabotteerde. Maar de koude oorlog is wel gestopt. Niet alleen daardoor natuurlijk, maar het was een signaal: wij doen niet meer mee met die illusie van dat wij-zij-denken. Daardoor doorbreek je iets. Volgens mij hebben we hetzelfde te doen met het Midden-Oosten. Op dit moment is de islam de grote vijand en ook nu hebben we de illusie van die vijand weer te doorbreken. We komen op het punt dat we dat gaan doorzien.”

 

Wat is het kantelpunt hierin?

Ton van der Kroon: “Volgens mij is er in onze geesten een omschakeling gebeurd met de vluchtelingen uit Syrië, toen dat jongetje verdronk en op het strand aanspoelde. Dat beeld heeft onze ogen geopend. Oh, dat zijn gewoon kinderen in een bootje! Toen dat gebeurde, voelde ik een switch in Europa, er kwam begrip, compassie. Syrië was altijd een onbekend land in oorlog, een land waar je nooit op vakantie gaat, waar soennieten en sjiieten elkaar bekampen, allemaal heel vaag. Maar als je die mensen met een bootje ziet oversteken en hierheen komen, wordt dat volk opeens heel concreet.”

 

De ver-van-mijn-bed-show komt plots dichtbij…

Ton van der Kroon: “Ja, het Midden-Oosten wandelt letterlijk naar ons toe. Het lijkt zo’n andere wereld, maar in feite zijn we sterk verbonden. Het doet me denken aan een oud middeleeuws epos, het verhaal van Parcifal. Parcifal is op zoek naar de Heilige Graal en krijgt van een oude wijze vrouw de opdracht dat hij nog één strijd te gaan heeft. Hij komt aan een brug en van de anderen kant van de brug komt een zwarte ridder aangereden. Ze gaan de strijd aan en vechten drie dagen en drie nachten, maar geen van beiden wint. Op een gegeven moment besluiten ze de strijd te staken en als de zwarte ridder zijn helm afzet, kijkt Parcifal in de ogen van zijn halfbroer, zijn Arabische halfbroer. Samen gaan ze dan op zoek naar de graal en ze vinden hem ook. Volgens mij is dit een archetypische boodschap over onze cultuur. We moeten inzien dat de islam niet onze vijand is, maar onze halfbroer. Eigenlijk hebben de drie patriarchale godsdiensten, het christendom, het jodendom en de islam, allemaal dezelfde stamvader, Abraham. We hebben dezelfde oorsprong. In de koran staan dezelfde verhalen als in de bijbel, dezelfde profeten, dezelfde figuren; Jezus, Maria, Noah… ze komen er allemaal in voor. Er zijn zoveel meer verbindingen tussen de twee dan wij denken. Wij zien hen als vreemden, maar dat komt door de sluier die eroverheen ligt. Als je die weghaalt, zie je dat er eenzelfde godsdienst achter schuilt, alleen een andere variant.”

 

Al onze religieuze oorlogen komen voort uit een oude broedertwist?

Ton van der Kroon: “Ja, de zonen van Abraham zijn in een broedertwist terechtgekomen en dan krijg je die typisch mannelijke manier van reageren: strijd, competitie, wij-zij-denken. Omdat het jodendom, christendom en de islam patriarchale godsdiensten zijn, zijn ook alle vrouwen er uitgeschreven. Dat is ook één van de meest cruciale dingen die ik gezien heb in het Midden-Oosten: het vrouwelijke ontbreekt. Terwijl we dat vrouwelijke aspect juist heel hard nodig hebben om de boel weer te verbinden, te genezen, te helen. Het vrouwelijke gaat over de emoties een stem geven, verbinding zoeken, het grotere geheel overzien, heling bieden aan verwondingen. Dat moeten we absoluut mee gaan betrekken in het strijdverhaal. Als we dat niet snappen, dan blijft het een continu mannenverhaal. En dus een eeuwige, steeds erger wordende strijd.”

 

Is er een oplossing volgens jou?

Ton van der Kroon: “Ik raakte in het zuiden van Syrië, in een oud amfitheater, aan de praat met een vader met tien kinderen. De man zei: ‘Wist je dat in de koran staat dat aan het einde der tijden – als de wereld in de chaos verkeert – Mahdi, de kleinzoon van Mohammed, aan de zijde van de terugkerende Christus strijdt om het kwaad te verslaan en de chaos te beteugelen? Onze culturen hebben niet alleen dezelfde oorsprong, maar ook hetzelfde eindpunt. We hebben het samen op te lossen.’ Volgens mij is dat de grote uitdaging op dit moment: dat het jodendom, het christendom en de islam gezamenlijk optrekken om de boel op te lossen.”

Het is niet zo evident om die broederschap te zien, want wij hebben in het westen onze godsdienst voor een groot stuk afgelegd, terwijl islamieten er juist heel fanatiek aan vasthouden.

Ton van der Kroon: “Ja, dat klopt, wij zien het heil niet meer in godsdienst, maar dat komt omdat we een heel eind voorop lopen. Wij hebben het feminisme en de emancipatie van de vrouw gehad. Daardoor hebben wij die hele godsdienst er in het westen ook uit geknikkerd – omdat die veel te beladen is. Mensen zijn in de plaats op zoek gegaan naar een soort innerlijke godsdienst. Want wat is religie in wezen? Als je de oude vorm en de daarbij horende machtsstructuren loslaat, kom je weer tot een essentie. Dat moet in de islam nog gebeuren. Volgens mij heeft de Arabische lente daarmee te maken; veel jongeren zijn de oude machtsstructuren vanuit de staat, de politiek, de religie beu. Ze kijken naar het internet en zij willen die vrijheid ook. Uiteindelijk zijn zij zelf met dat proces begonnen om die oude structuren eruit te gooien.”

 

Dat is ook wat er in Syrië is gebeurd?

Ton van der Kroon: “Inderdaad. Ik was in Syrië het weekend voor de opstand in Aleppo uitbrak. Je kon toen al voelen hoeveel angst er onderhuids leefde, angst voor de terreur, voor de staatspolitie. Je kon daar al jarenlang op elk moment van je bed worden gelicht door de politie. Dus kwam dat volk in opstand. Er kwamen maandenlang vreedzame demonstraties, maar de regering walste daar keihard overheen. Op dat moment heeft de bevolking het westen heel duidelijk om hulp geroepen, via YouTube-filmpjes en televisiebeelden: help ons, we hebben internationale steun nodig, want alleen redden we dit niet. Maar niemand deed wat. Wij hebben onze handen ervan af gehouden.”

 

Misschien omdat we instinctief voelden wat een beladen plek, wat een kruitvat het is?

Ton van der Kroon: “Misschien. Irak en Syrië zijn de oorsprong van onze westerse cultuur. Duizenden jaren geleden ontstonden in Soemerië de eerste steden, agrarische ontwikkelingen, een cultuur met veel kennis en wijsheid. Daar zijn wij de uitzaaiingen van. Daar is alles begonnen. En het lijkt wel of alles daar weer dreigt te eindigen. Daar vindt de grote strijd plaats, je zou bijna kunnen zeggen een soort bijbels Armageddon. Of het een eindstrijd is, weet ik niet, maar het is in ieder geval een heftige strijd waar iedereen bij betrokken is. Daarom hebben we er ons ook echt mee te verbinden, omdat het rechtstreeks met onze eigen wortels te maken heeft. Die broedertwist moet worden opgelost.”

 

Hoe krijg je zoiets ooit goed? Jij doet in de Gazastrook aan traumaheling en je begeleidt ook Israëlische mannengroepen. Maar in die gebieden komt elke dag vers trauma bij…

Ton van der Kroon: “Inderdaad. Maar ook hier is weer de oplossing: de weg naar binnen toe. Hoe sneller je de pijnlijke emoties er uithaalt, hoe beter. Vorig jaar was ik een week na de oorlog in de Gazastrook. Ik voelde direct dat het trauma heel groot was, iedereen zweeg erover. Een trauma wordt opgeslagen in het lichaam, en met een beetje pech komt het er pas over 50 jaar uit. Maar ik trek direct die schuif weer open. Ik vraag: wat is er gebeurd? En iedereen vertelt zijn verhaal. Ik duw ze terug in die pijn. Ik laat alle tragiek er uitkomen, alle pijn, alle angst. En je merkt dat ze daarna toch ook weer kunnen lachen. God, ik heb het overleefd, ik ben erdoorheen. Maar als je niet deelt, wordt het opgesloten en verzegeld. Dan komt het er niet meer uit. Terwijl het ondertussen wel je gedrag bepaalt. Als je je pijn niet onder ogen ziet, ga je hem omzetten in strijd.”

 

Welke rol hebben mannen te vervullen?

Ton van der Kroon: “Mannen hebben twee mogelijkheden: of ze gaan verder de strijd aan, of ze gaan de weg naar binnen. Ik geef al 25 jaar mannenworkshops en daar gaan we die tocht aan: je stapt uit de buitenwereld, uit de carrière, uit de status… en gaat naar jezelf kijken: wat zijn mijn blinde vlekken, wat zijn mijn zwakke punten, wat is mijn pijn, wie ben ik eigenlijk? Dat is geen glorieuze weg, want je komt van alles tegen, je verliest je status in de buitenwereld, je gaat vanbinnen een stuk dood. Sommige mannen worden tot die weg naar binnen gedwongen door een burn-out, een scheiding, een ziekte, ... Als je die weg hebt afgelegd, kom je op de bodem uit en dan vat je weer je weg naar buiten aan, maar nu als een gelouterd iemand. Je weet: dit is wie ik ben, dit zijn mijn kwaliteiten, dit ben ik als man. Op die manier ontstaat er een heel andere soort mannelijkheid, niet gebaseerd op hebzucht of jezelf willen bewijzen, maar op nederigheid en moed. Het is dié gezonde mannelijke kracht die weer in de wereld gestalte zou moeten krijgen.”

 

Dat was ook je stelling aan het begin van ons gesprek: we zitten vast in een ongezonde mannelijkheid?

Ton van der Kroon: “Ja, als je kijkt naar de politiek, de bankencrisis, … dan zie je dat we vastzitten in een mannelijkheid die gaat over strijd, hebzucht, egoisme, winnen. De hele economie is erop gebaseerd om te veroveren, te hebben, alles leeg te halen. Dat is niet gebaseerd op wijsheid. Daar gaat de hele wereld aan ten onder. We zitten in een enorme ongezonde mannelijke competitieve cultuur waar de vrouwen en de aarde uiteindelijk de pijn van dragen en we trekken dit niet langer. We zitten tegen een deadline aan te kijken van wat we kunnen hebben als mensheid, als planeet. Mannen moéten naar zichzelf gaan kijken en tegen elkaar durven uitspreken: jongens, dit gaat echt niet werken, dit moét anders.”

 

Kunnen mannen zich dat wel veroorloven, zeker in de politiek?

Ton van der Kroon: “We hebben daarvoor echt krachtige voorbeelden nodig. Mannen die zich durven uitspreken. Neem een Nelson Mandela, een Dalai Lama, een Obama ook wel, denk ik. Dat zijn leiders waarvan je weet: die hebben het begrepen. We denken dat de weg naar binnen iets voor softies is, maar Mandela was alles behalve een softie. Hij was een krijger ten voeten uit. Getraind door zijn stam ging hij voor de harde weg. Na 27 jaar in de gevangenis, na heel diep in zichzelf gekeken te hebben, had hij de innerlijke vijand overwonnen: zijn haat. Hij zei: ‘Als ik de gevangenis uitkom en ik haat de blanken nog steeds, dan ben ik niet vrij, dan zit ik nog steeds in die gevangenis op Robbeneiland.’ Maar hij overwon zichzelf. En hij wandelde de gevangenis uit, stak zijn vuist omhoog en werd minister-president van Zuid-Afrika. Die weg naar binnen is geen weg voor watjes. Het vraagt een bikkelharde confrontatie met jezelf. Van de buitenkant ziet het er niet zo glorieus uit, want je gaat je spieren niet rollen. Maar dat spieren rollen is ook maar een soort buitenkant-mannelijkheid. De macho-mannelijkheid is van buiten heel hard, maar vanbinnen heel onzeker, eenzaam en pijnlijk. Heb je dat onder ogen kunnen zien, dan word je vanbinnen heel krachtig en kun je van buiten zachter zijn, milder. Dat is de mannelijkheid die we nodig hebben.”

 

Is dat niet iets waar we collectief naartoe te bewegen hebben? Want ook vrouwen zijn zich gaan harden om de competitie aan te kunnen…

Ton van der Kroon: “Veel vrouwen zijn een beetje doorgeschoten in die mannelijke traditie, terwijl we juist ook het vrouwelijke nodig hebben in vrouwen. Maar dat kunnen we als maatschappij pas krijgen als daar respect en ruimte voor is, door mannen, door de cultuur. Als je als vrouw enkel mee mag doen als je meegaat met de ratrace, dan wordt het heel lastig om als vrouw in de maatschappij vrouw te zijn. Want je stelt niets voor. We waarderen die zachtere kwaliteiten niet, omdat we niet zien wat de waarde ervan is. Terwijl ze juist cruciaal zijn. Daar zit juist de echte kracht. We hebben een vreemd beeld over kracht en zachtheid. De zogenaamde kracht die we kennen, is vaak breekbaar, broos, het is slechts een laagje met daaronder veel ellende, ontkende pijn en niet weten waar je eigenlijk mee bezig bent. Veel mannen voeren een strijd, maar weten eigenlijk niet meer waarom. Er is geen koning meer om voor te vechen, geen hoger doel. En dan krijgen we een treurig beeld van mannen die strijden voor zichzelf, voor het geld, voor hun ego, voor status.”

 

Hoe trekken we die mannelijkheid uit de crisis?

Ton van der Kroon: “Mannen moeten terug naar hun hart, want daar ligt hun ware kracht. De mannenkracht is in feite een zachte kracht, die vervat zit in liefde of de mannelijke variant daarvan: moed. Bij vrouwen ligt het zwaartepunt eerder in hun bekken. Vrouwen zijn wat dat betreft veel sterker. Maar mannen moeten naar de emotie toe. Geen eenvoudige weg, want dat is een soort terra incognita. En we hebben ook weinig mensen die het ons voordoen. En toch hebben we denk ik geen andere keuze. De grootste vervulling van de man zit erin dat hij het grotere of het kwetsbare – en ook de vrouw – kan dienen. Het voortbestaan van de clan of het land dienen, daar zit glorie in, dat geeft volgens mij de diepste vervulling. Maar als je dat niet meer weet, verval je tot een soort mechanisering. Je masturbeert maar bedrijft geen liefde meer. Je bent alleen nog maar bezig met jezelf.”

 

Hoe zit het met de Belgische man?

Ton van der Kroon: “Met de 80-jarige oorlog heeft Nederland zich vrijgevochten uit de greep van Spanje en de katholieke kerk en zijn wij boven de Moerdijk protestants geworden. België is onder het Spaanse bewind gebleven en die greep van het gezag en de kerk voel je hier nog sterk. Belgen durven zich veel minder dan Nederlanders uit te spreken over wat ze denken of voelen. De angst dat de autoriteit het zou horen en er represailles zouden komen, leeft onderhuids nog. Nederlanders doen makkelijker hun mond open, ze praten veel, hebben eindeloze debatten, briljante ideeën. Alleen… gebeurt er niks. Ik zeg altijd: Nederlandse mannen praten en Belgen zeggen iets. Het komt bij hen meer uit de buik. In België voel ik een enorme kwaadheid borrelen, maar ook een enorme kracht. Dat is ook die zwarte kleur in jullie vlag. Ik denk dan aan Asterix bij de Belgen: als die Belgen losbraken, dàn kreeg je pas oorlog. Als de Nederlanders oorlog voeren, kun je binnen drie dagen capituleren. Nederlanders zijn braver dan Belgen, ze volgen de regels. Belgen zijn anarchistischer. Als die kracht van België wordt gemobiliseerd, dan krijg je ook écht iets. De Belgen komen straks met een enorme power, denk ik, alleen wordt die nu nog onderdrukt.

Eerlijk? Ik heb het gevoel dat er in België een beweging gaande is, waarbij straks het deksel van de pan gaat. Met name bij de jongeren, die voelen: dit kan niet langer, wij willen ons niet langer laten couilloneren door de kerk, de politiek, de instanties, de machthebbers… Wat in de Arabische lente borrelde, voel je in zekere zin ook hier. Wist je dat het aantal zelfmoorden onder jongeren in België twee keer zo hoog is als in Nederland? Dat zegt wel wat. Het vertelt mij dat je hier sterk volgens normen en waarden moet leven, dat je je moet gedragen en niet de vrijheid krijgt om jezelf te zijn. Dat voel je misschien niet zo als je in het systeem zit, maar het valt meer op als je er van de buitenkant naar kijkt. Het wordt tijd dat dat stuk loskomt en dat de Belgen, net als de Syriërs, hun vrijheidsstrijd gaan strijden.”

Meer lezen? Ton Van der Kroon schreef (o.a) het boek De Terugkeer van de koning, over liefde, lust en leiderschap (7e druk) dat nu in het Hebreeuws en Arabisch wordt vertaald. Meer info: www.tonvanderkroon.nl

Lezing met Ton van der Kroon:
Een andere kijk op het Midden Oosten: Een crisis in mannelijkheid
19 November, 20u - 22.30u, Park Hofheide, Nieuwrode (afslag Aarschot), entree:  EUR  15, aanmelding: chrissteeno@hotmail.com

Workshops met Ton van der Kroon: 
De Innerlijke Christus, 18-21 december, Orval, http://owc.be/97?programid=216
De helende kracht van het hart, 18-21 februari, Orval, http://owc.be/97?programid=70
Het pad van de man (enkel voor mannen), 3-6 maart, Orval, http://owc.be/97?programid=225
Heart of Men (enkel voor mannen), 8-12 juni, Orval, http://owc.be/97?programid=221
Young Leadership, 22-26 juni, Orval, http://owc.be/97?programid=241

© Dit interview verscheen eerder op de website van Anne Wislez: www.smell-the-roses.be

TOM MONTE: HOE TERUG HEEL WORDEN