Dans, massage, bodywork

Beweging als meditatie

Oosterse bewegingskunsten hebben al lang hun intrede gedaan in de westerse wereld. Steeds meer mensen volgen t'ai chi of yoga omdat het hen ontspant en een goed gevoel geeft. Deze praktische voordelen zijn uiteraard mooi meegenomen maar het zijn slechts neveneffecten. De oorspronkelijke bedoeling van deze kunsten gaat verder. Maar die essentie dreigt vaak verloren te gaan bij de hedendaagse beoefening. Deze verwordt dan tot een imitatie van uiterlijke vormen, zonder inhoud. Een typisch westerse verschijning wellicht. Ook bij dans bijvoorbeeld hebben wij westerlingen meestal veel meer aandacht voor de uiterlijke vorm dan voor de innerlijke beleving.

Verleg je je accent van buiten naar binnen, dan wordt beweging een oefening in bewustzijn, een meditatie. Dans of beweging op zo'n manier beoefenen is ten volle deelnemen aan de stroom van het leven. Vele wegen kunnen ons inspireren en leiden: dans, yoga, do-in, t'ai chi, chi gong,... Ze werken allemaal samen, ze geven ons allemaal iets verschillends, en in essentie zijn ze allemaal gelijk. Het komt er dus op aan uit te zoeken welke vormen echt bij jou passen, resoneren met je ziel en vervolgens ook het engagement te nemen om ze op regelmatige basis toe te passen.

Dans
Zolang je hart klopt en je nog ademt, is er ritme en beweging. Die twee vragen er alleen maar om dat we de spirit vrij laten en zo kan iédereen dansen. Het hoort bij ons. Zelfs met lichamelijke beperkingen kan je van binnen uit jezelf laten swingen. Als je alleen al maar kijkt naar dansers, merk je soms dat je het gevoel krijgt dat je zelf gedanst hebt. Het is gewoon een kwestie van jezelf overgeven aan de impuls. En dan maakt het niet meer uit hoe het eruit ziet. Als je je lichaam en geest de ruimte en tijd gunt om zichzelf te uiten via dans, voel je je ontzettend bevrijd en doorstroomd.

Vanuit haar persoonlijke verkenning van dans als een spirituele praktijk ontwikkelde Gabrielle Roth de vijf ritmes. De universele ritmes, die zij definieert als vloeiend, staccato, chaos, lyrisch en stilte, zijn een natuurlijke manier om het lichaam en de ziel te ontplooien. De vijf ritmes zijn een bewegingsmeditatie. Er zijn geen vaste stappen, het gaat erom dat je de energiestroom volgt; het gaat om hoe je inademt, uitademt; om hoe je het loslaat en het loslaten loslaat en het dan laat zijn. Elk ritme is een prachtige leraar en elk van die leraren heeft ons iets anders te leren.

Gabrielle Roth: "De grootste uitdaging in ons leven is ons overgeven aan het feit dat we in een lichaam zijn dat eens zal sterven, dat we bang worden, dat we boos worden, verdrietig, blij, en dat we wanhopig verlangen naar liefde en medeleven. Waarom zou ik daar tegenover mezelf en de rest van de wereld oneerlijk over willen zijn? Maar dat zijn we, allemaal. We kunnen er ofwel doorheen bewegen ofwel er compleet in vast komen te zitten. Dans is een manier om er doorheen te bewegen. We kunnen leren om onze angst los te laten en uit te drukken op het moment dat we ze voelen, om ideeën en overtuigingen los te laten en datgene te accepteren wat er op dat moment is. Alles verandert voortdurend, dus het heeft geen zin om vast te houden aan een vastgeroeste overtuiging. Als je eenmaal kan zien dat we in beweging, in een dans, zijn dan ben je vrij.

In mijn werk stel ik vast dat de meeste mensen oppervlakkig ademen omdat als ze tot diep in hun borstkas zouden ademen ze dan hun hart zouden tot leven brengen. Als ze tot diep in hun buik zouden ademen zouden ze een boel emotionele, seksuele en sensuele energie vrij laten.

Adem, ademen: spirit is niets anders dan dat. Het woord 'inspiratie' betekende oorspronkelijk 'de spirit innemen' en het werd altijd geassocieerd met ademen. Als we altijd tot in onze tenen zouden ademen, zouden we heilig zijn en op onze ziel lopen. We zouden ten volle leven.

Hoe dieper je ademt, hoe dieper je leeft. Als ik de vijf ritmes gedanst heb, dan is mijn ademhaling heel vol, en dan kan ik in een legere ruimte in mezelf zitten. Als ik soms alleen maar ga zitten mediteren, dan ben ik niet vol leegte, ik ben vol stress en spanning en allerlei kleine beslommeringen en onzekerheden. Als ik dans om mijzelf van die monstertjes te bevrijden, dan heb ik meer kans om die innerlijke, vredige, gezegende staat van zijn te bereiken. De bedoeling van meditatie is de geest tot rust te brengen en voor mij is de snelste manier om de geest tot rust te brengen het lichaam te bewegen. In plaats van mijn lichaam tot rust te brengen om mijn geest tot rust te brengen, doe ik precies het tegenovergestelde - mijn lichaam bewegen om mijn geest tot rust te brengen. En ik heb ontdekt dat het prachtig werkt."

Dans als persoonlijke ervaring

Leen De Vuyst: "Als kind ging ik voor de spiegel staan en danste. De bewegingen die mijn lichaam maakte, fascineerden me. Ik praatte met mezelf via de dans en probeerde allerlei rolletjes uit; van verleidster tot stoere krijger.

Ik danste. Waarom? Het was gewoon mijn ding. Ik heb sindsdien verschillende dansen doorlopen: klassiek ballet, jazzdance, primitieve dans, Afrikaanse dans, salsa, hedendaagse dans, improvisaties en uiteindelijk de 5 ritmes. Waar de meeste dansvormen mij slechts een tijdje konden boeien eens je de pasjes kent, kan je nog gaan experimenteren, maar het blijft heel fysiek en vormelijk raakte ik gefascineerd door het 5 ritmes- danswerk en ben dat na enkele jaren nog steeds. Ken je het gevoel om na een lange, stevige wintertocht thuis voor de haard in de zetel te zakken, met een inspirerend boek of een vervullende gesprekspartner naast je, wanneer niets moet en je er gewoon kan zijn? Thuiskomen, dat is de dans voor me, weten dat alles kan en dat wat er is, er mag zijn.

De 5 ritmes zijn een totaalgebeuren. Je beweegt niet enkel je spieren en beenderen, maar ook je emoties, je geest en je ziel zijn betrokken. Dansen is bewegen, en bewegen is veranderen, evolueren. Voel ik kwaadheid, dan zet ik een staccato-nummer op en dans. Is er verdriet, dan kies ik zoete muziek en laat mijn hart spreken. Sta ik ës ochtends op in een gelukzalige stemming, dan dans ik vreugde en dankbaarheid. Er is geen goed of slecht, alles is slechts energie.

Ook op het werk is mijn dans een welkome bron. De balansstoel houdt mij achter de computer (wiebelend) in beweging. En wordt het me te zwaar, dan trek ik me even terug en dans gedurende enkele minuten. Gedachten zijn vaak zo beperkend, en als je danst kom je in een stroom terecht, een levensstroom, die allesomvattend is, die antwoorden biedt.

Het is als mediteren. Vraag me niet om een uur te mediteren (in lotushouding krijg ik kramp en al liggend val ik in slaap), maar laat me bewegen in een golf van ritmes, dat ik mijn hart voel, mijn hoofd kan lossen en mijn heupen voel leven. Nadien kan ik in de stilte treden, de beweging laten verstillen. Daar vind ik de leegte, de ruimte van waaruit inspiratie en creativiteit onststaan. Dan voel ik me één, verbonden, krachtig, gebundeld. Dan wordt het leven simpel."

Yoga

Yoga betekent eenheid en evenwicht scheppen. De bedoeling is de waarheid te ontdekken door eigen inspanning en ervaring. Elke bewuste poging tot zelf- verbetering kan je als yoga beschouwen. Er zijn dus veel manieren om yoga te beoefenen. Okido yoga is er één van.

Okido yoga werd door de Japanse zen-meester Masahiro Oki ontwikkeld. Hij bouwde voort op de oude yoga-filosofie en liet zich daarnaast inspireren door zijn Zen-traditie, de taoistische yin-yangfilosofie en zijn opleiding als westers Èn als oosters arts.
De basis van okido yoga bestaat uit correctie-oefeningen voor een natuurlijke lichaamshouding en -functie: links-rechts onevenwichten in spierstelsel, ruggengraat en skeletstructuur worden bijgeschaafd, stagnaties allerhande opgelost en organen gesterkt en gereactiveerd. Vele van deze correctie- oefeningen hebben een sterk dynamisch karakter, om zo een tegenwicht te vormen voor het overwegend zittende leven dat wij in onze maatschappij van vandaag meestal leiden. Okido yoga oefeningen zijn vaak ook met opzet moeilijk en inspannend om ieder zijn eigen beperkingen te leren ontdekken en aan te moedigen verder te gaan met maximale inspanning. De Oki Yoga basisoefeningen hebben verder tot doel de hara te versterken, d.i. de bron en het middelpunt van zowel onze fysieke als mentale kracht. Wanneer dit lichaamszwaartepunt laag geconcentreerd is in de buik, dan kan ons lichaam volledig stabiel en volmaakt werken, en zullen ook onze mentale vermogens optimaal zijn. Na de correctie- en haraversterkingsoefeningen komen ademhalingsoefeningen en meer rustige lichaamsoefeningen aan bod.

Al deze oefeningen worden geïntegreerd in een holistisch geheel dat ook gezonde voeding, shiatsu-massage, acupunctuur, chiropraxie e.d. omvat. De nadruk ligt sterk op de algehele manier van leven in overeenstemming met de natuur. Met natuurlijk leven wordt in de okido yoga bedoeld de capaciteit om zich aan te passen aan alle situaties, ook de nieuwe, onnatuurlijke situatie van de moderne samenleving.

Okido yoga wordt, zoals in Zen, niet uitsluitend gezien als een afzonderlijke activiteit maar eerder als een permanente gemoedsgesteldheid waarin alle, ook dagdagelijkse taken uitgevoerd kunnen worden. Okido yoga doe je niet alleen op het moment dat je oefeningen doet maar doe je gedurende de hele dag. Het heeft te maken met hoe je staat, hoe je zit, hoe je loopt, hoe je houding is als je aan het koken bent. Essentieel is hier de concentratie: "Wanneer je eet, eet dan, en wanneer je wandelt, wandel dan." Laat je geest en lichaam nooit afleiden van bijkomstigheden, maar leef bewust op het moment zelf.
Yoga, of gelijk welke andere filosofie tot zelf-ontwikkeling, is immers waardeloos zonder een gehele integratie ervan in je dagelijkse leven. Okido yoga stimuleert het opwekken en zinvol gebruiken van je natuurlijke vermogens tot evenwicht, genezing en meesterschap over je eigen leven. In Okido yoga is er geen andere meester dan jezelf. De lesgevers wijzen enkel de richting aan, maar ieder moet zijn eigen weg ontdekken en waarmaken.

Naast persoonlijke ontplooiing is in okido yoga het leren leven en werken met en voor anderen heel belangrijk. Het is onmogelijk een evenwichtig leven te leiden in isolatie en zonder harmonieus en liefdevol contact met je omgeving. Innerlijke groei moet gecombineerd worden met een positief gevoel van verbondenheid met en dankbaarheid tegenover alles en iedereen. Wie met deze ingesteldheid de okido yoga training aanvat, zal uiteindelijk zijn eigen unieke manier ontdekken om een gezond, gelukkig en vredevol leven te leiden.

Yoga als persoonlijke ervaring

Mizue Tamake: "Ik had een tumor in mijn borst en die moest ik zien te genezen. Ik begon met acupunctuur, shiatsu, verandering van eetwijze en chinese kruidengeneeskunde. Maar ik merkte dat ik nog iets extra's nodig had, het was niet genoeg. Toen ging ik okido yoga doen. Ik was iedere dag druk in de weer met het genezen van mezelf. Ik deed van 's morgens tot 's avonds oefeningen, deed vastenkuren en ik wilde ook graag wat adviezen van Oki sensei, maar die zei nooit iets over mijn ziekte. Dat irriteerde me mateloos want ik had haast. Het enige waar hij op lette was of ik wel genoeg deed voor andere mensen. Steeds liet hij me weten dat ik ondanks al mijn oefeningen, matig eten en geestesonderzoek heel egocentrisch was. Ik onderzocht de vier basisprincipes van okido yoga: beweging, ademhaling, voeding en mentale ingesteldheid. Door deze toe te passen veranderde mijn hormoonhuishouding, verbeterde mijn zenuwstelsel en mijn bloedsomloop. Ik begon meer en meer van het leven te genieten en sindsdien ben ik heel gelukkig.

De vier basisprincipes zijn voor jezelf belangrijk om een goede conditie te krijgen maar je verbondenheid met anderen is nog veel belangrijker. Er was bijvoorbeeld eens iemand levensgevaarlijk verbrand. Hij was stervende in het ziekenhuis opgenomen. Je kunt niets materieels doen want je hebt de hele behandeling overgegeven aan het ziekenhuis. Dus besloot ik om te bidden, ook 's nachts. Gedurende de tien dagen dat ik dat deed, dus heel weinig sliep en ontzettend geconcentreerd gebeden heb, merkte ik dat mijn bloedcirculatie geweldig verbeterde. Bezig zijn met andere verbetert dus je eigen conditie! Oki- sensei zei vaak dat je om jezelf te genezen jezelf in dienst moest stellen van anderen. Je moet een goede conditie hebben om anderen te kunnen helpen, maar je conditie verbetert ook als je anderen helpt.Tot dat moment had ik dat altijd conceptueel begrepen maar toen was het realiteit geworden. Dit betekende een grote verandering in mijn leven. Ik vergeet de geest van liefde en dienstbaarheid nietmeer. Dit is mijn levensbron."

DO-IN

Do-in is een systematische manier van zelfmassage door vingerdruk, klop-, rek- en strijkbewegingen in combinatie met ademhaling met als doel de vitale energiestroom in lichaam en geest te activeren en te harmoniseren.
Do-in is heel eenvoudig en kan door iedereen en overal worden toegepast. Het is een heel intuïtieve vorm van massage, een grote theoretische kennis van drukpunten of energiebanen in het lichaam is dus niet nodig. Vaak passen we het zelfs intuïtief toe, zonder dat we het weten: als mensen vermoeid zijn, drukken ze vaak met duim en wijsvinger op de neusbrug, in de twee binnenste ooghoeken: dat is een drukpunt dat de concentratie bevordert.

Do-in stimuleert de energie in de organen, versterkt de functies ervan en brengt ze met elkaar in evenwicht. Het voorkomt ziekte doordat het de normale levenskracht teruggeeft aan een orgaan dat begint te verzwakken. Fijnere energiestromen die in ons lichaam circuleren en onze intuïtie voeden, worden beter opgenomen, waardoor een beter evenwicht ontstaat tussen geest en lcihaam. Beoefening ervan maakt je meer vertrouwd met je eigen lichaam. In Boeddhistische kloosters waar de monniken in afzondering verbleven, werd do-in gebruikt om helderheid, frisheid en alertheid van geest te verkrijgen.
De positieve effecten van do-in ervaar je vrijwel onmiddellijk, wat zeer motiverend werkt.

Do-in in de praktijk: schoudermassage

1. Trek je schouders op en span de schouderspieren maximaal op. Ontspan plots volledig, laat de schouders 'vallen' bij uitademing. Herhaal dit vijf keer. Daarna doe je deze oefening afwisselend met de linker- en de rechterschouder, telkens vijf keer.

2. Leg je hand op je schouder, ondersteun die arm met de andere hand zodat hij niet 'zwaar' wordt. Druk met vier vingers op de schouder, kneed je schouder van de nek naar de arm, terwijl je je hoofd wegbuigt. Herhaal daarna de massage ook aan de andere kant. Dit is de plaats waar vermoeidheid en stress zich opstapelen. Pijnlijke, harde plekken kun je zo wegmasseren.

3. Klop met gebalde vuist op de tegengestelde schouder, 10 tot 20 keer. Ondersteun die arm met de andere hand. Sluit af door je rechterhand op je rechterschouder te leggen en je linkerhand op de linkerschouder. Adem drie maal heel diep en bewust in.


chi of ki
Het oosterse mensbeeld is totaal anders dan het westerse. Het sleutelbegrip is 'chi' of 'ki', de levensenergie in de mens. Chi loopt in een netwerk door het lichaam, het stroomt door energiebanen (meridianen genoemd), die we in ons Westerse denken ruwweg zouden kunnen vergelijken met het zenuwstelsel. In alle oosterse bewegings- en geneeskunsten staat chi centraal.

T'AI CHI CH'UAN
Do T'ai chi ch'uan is opgebouwd uit een reeks van rechtopstaande houdingen die aan elkaar geregen worden in vloeiende, langzame, ontspannen bewegingen. Terwijl men t'ai chi ch'uan beoefent concentreert men zich op het hier en nu. Elke beweging gebeurt met aandacht. Er komt een langzame, volledige ademhaling tot stand. Men verkrijgt innerlijke rust, men verhoogt de beleving van het centrum van het eigen lichaam van waaruit elke beweging ontstaat, men beleeft zichzelf, de ruimte, de ander bewuster.

Doordat ieder vordert volgens z'n eigen mogelijkheden is t'ai chi ch'uan zeker niet aan leeftijd gebonden. Wie dagelijks acht minuten oefent maakt vorderingen en werkt op diepgaande wijze aan de vitaliteit van z'n lichaam en de helderheid van z'n geest. T'ai chi ch'uan wordt na een tijdje een manier van bewegen, van voelen, van ontspannen en alert zijn die alle dagelijkse handelingen bevrucht.

T'ai chi als persoonlijke ervaring

Djie Han Thung: "T'ai chi betekent letterlijk vertaald: het Allerhoogste, Verheven Oerprincipe, Grote Oorsprong, Opperste Oerbeginsel. T'ai chi staat dus voor het heel- makend principe. Hoewel dat misschien ver weg klinkt, ervaren wij allemaal - vaak zonder dat we het opmerken - t'ai chi met grote regelmaat. Meer nog, we zijn voortdurend in de gelegenheid om t'ai chi bewust te ervaren. Laat ons een paar eenvoudige praktische voorbeelden nemen, die we direct kunnen uitproberen.

T'ai chi in het (zwem)bad. We laten ons bedachtzaam in het water glijden. We voelen dat het water koud is. We krijgen het zelf koud. De grenzen vervagen: we ervaren het water niet meer als koud, maar we zijn zelf koud. Zijn wij het water? Dezelfde ervaring maken we voortdurend mee met de lucht, maar omdat we daar zo aan gewend zijn, ontgaat het ons.

T'ai chi bij het dansen. Hierbij versmelten danstechniek, muziek en ritme, de grond, de ruimte, onze partner en wij samen tot 'de dans'.

Kiezen we ervoor om de t'ai chi toestand serieus te nemen, en in wezen hebben we geen andere keus omdat t'ai chi onze oorspronkelijke toestand is, dan verandert alles van binnenuit. In direct contact met wat er gaande is, ervaren we leven als een evenwicht-scheppend proces. We ervaren dat wij deel uitmaken van dit proces. En als we in het oorspronkelijk bewustzijn, dat wil zeggen het t'ai chi bewustzijn, vertoeven, zijn we bewust participant van dit proces. We ervaren hoe het levensproces onverstoorbaar zijn bestemming volgt en vervult.

De ridders uit de Chinese middeleeuwen ondervonden aan den lijve het belang van het t'ai chi bewustzijn. In hun dagelijkse confrontaties leerden ze dat t'ai chi het onderscheid uitmaakt niet alleen tussen het Genie, de Meester en de gemiddelde vechtjas maar ook en vooral tussen leven en dood. Zo werd vanuit het t'ai chi bewustzijn de vuistkunst t'ai chi ch'uan geboren. Chang San-Feng, die als de schepper van deze kunst wordt aangezien, geeft in zijn t'ai-chi-ch'uan ching (het klassieke boek van de t'ai chi vuistkunst) onmiskenbaar aan waar het om gaat: "Moge het beoefenen van deze kunst ons terug leiden naar de natuur in ons; moge het onze oorspronkelijke menselijke natuur tot bloei brengen. Uiterlijke resultaten zoals stralende gezondheid en onoverwinnelijke martiale kundigheid zijn slechts bijproducten, niet doel van deze creatie."

CHI GONG

Chi gong is een onderdeel van de traditionele Chinese geneeskunde, net zoals kruiden en acupunctuur. Door de millenia heen is het gegroeid tot een op zichzelf staande holistische methode van meditatie in beweging, gecombineerd met oefeningen en houdingen die zelfheling en ontspanning stimuleren. Chi gong heeft dezelfde wortels als t'ai chi. Maar terwijl het bij t'ai chi gaat om een hele reeks bewegingen die achter elkaar worden uitgevoerd, is chi gong veel eenvoudiger. In chi gong heeft men vaak genoeg aan één enkele beweging die op zichzelf staat en die herhaaldelijk uitgevoerd wordt.
De chi gong technieken worden globaal verdeeld in dynamische of actieve chi gong (dong gong) en rustige of passieve chi gong (jing gong). Dynamische chi gong impliceert uiteraard beweging. Het hele lichaam beweegt zich van de ene houding naar de andere, alsof het een dans uitvoert, of de armen maken een reeks bewegingen terwijl de romp en de benen in een bepaalde houding blijven staan. Dong gong is de meest populaire vorm van chi gong, zowel in China als in het Westen. Het is yang, actief, maar bevat toch yin, het passieve. Uiterlijk zien we beweging, maar innerlijk is de geest kalm, vredig en in een toestand van rust. In de rustige vorm van chi gong is het hele lichaam bewegingsloos. De energie (chi) wordt gestuurd door geestelijke concentratie, visualisatie en een zorgvuldig beheerste manier van ademen. Jing gong is uiterlijk gezien yin, dus passief, maar innerlijk yang, dat wil zeggen actief. Het lichaam is bewegingsloos maar de ademhaling is in beweging. De geest is alert en besteedt actief aandacht aan de energie. Je zou kunnen zeggen dat de dynamische chi gong een vorm van lichaamsbeweging is en de rustige chi gong een vorm van meditatie, maar de twee categorieÎn zijn niet strikt te scheiden. Bewegingsloosheid en activiteit zijn geen absolute gegevens maar relatief. Het is belangrijk een evenwicht tussen yin en yang te vinden, niet alleen in chi gong maar ook in het dagelijkse leven. Zoek in elke beweging het punt van bewegingsloosheid en rust. Wees tijdens momenten van rust aandachtig en alert.

Elke chi gong oefening is voor verschillende doeleinden te gebruiken, afhankelijk van de intentie van de beoefenaar. De belangrijkste toepassing van qi gong is de medische: het is een beproefde methode om ziekten te voorkomen en de gezondheid te bevorderen. In de meditatieve qi gong concentreert de beoefenaar zich op de ontwikkeling van een heldere, kalme geestestoestand, een dieper zelfbewustzijn en harmonie met de natuur. Omdat geest en lichaam elkaar beÔnvloeden is het onmogelijk om lichamelijk werkelijk gezond te zijn zolang we geestelijk niet gezond zijn, of omgekeerd. De meditatieve chi gong wordt daarom altijd beoefend als aanvulling op de medische chi gong.

Chi gong omvat staande, zittende en liggende oefeningen. Met een geringe aanpassing kunnen de meeste staande oefeningen ook zittend of liggend gedaan worden. Iedereen kan chi gong beoefenen, ongeacht leeftijd of lichamelijke conditie.
Chi gong in de praktijk: paardrijden
Fysiek effect van deze oefening: je ontwikkelt de quadriceps en de knieën, ter voorkoming van pijnlijke knieën.

Stap 1

Dit is de uitgangshouding: ga rechtop staan, je voeten iets meer dan schouderbreedte gespreid, je tenen wijzen naar voren. Je romp is kaarsrecht en je ellebogen zijn naast je zij gebogen, je handen tot vuisten gebald in je zij, je tenen drukken stevig op de vloer. Buig je knieën alsof je op een paard rijdt, je dijbenen probeer je evenwijdig met de grond te krijgen. Hou goed je evenwicht. Hou deze houding twee tot drie minuten vol, adem ondertussen diep in en uit.

Stap 2
Keer terug naar de uitgangshouding: benen gespreid, sta goed rechtop, vuisten in de zij. Voel de ontspanning van je spieren.

Stap 3
Buig je knieën opnieuw tot ruiterhouding. Hou dat drie minuten vol, terwijl je ondertussen de armen naar voren strekt en weer intrekt, zes tot acht keer. Bij het strekken van je armen doe je alsof je met je vuisten tegen een doel stompt. Dan keer je weer terug naar de uitgangshouding. Deze oefening doe je een of twee keer.


Bronnen

  • t'ai chi en okido yoga: Netelblad augustus '84 en juni '92
  • chi gong: Handboek Qigong, Kenneth S. Cohen, Servire
  • dans: interview met Gabrielle Roth

met dank aan Leen De Vuyst (dans), Gerard Heijnen (do-in) en Jean-Marie Willems (chi gong)

OWC - Dans, massage, bodywork