Persoonlijke & relationele groei

Relaties: Strijd of spel? (Ton van der Kroon)

Relaties, sexualiteit, liefde: soms is het een spel , soms een drama. Soms vinden we elkaar, dan zijn we elkaar weer helemaal kwijt. We worden er soms gek van. Speelt het lot ons parten? Hebben we iets fout gezegd? Is het karma? Of begrijpen we gewoon niet wat de ander bedoelt? Relaties zijn hét speelveld bij uitstek om ons diepste bronnen van ergernis en talenten te leren kennen. In mijn zoektocht naar het hoe en waarom van relaties stuitte ik op het verhaal van Rapunzel, dat mij inmiddels vele maanden in de greep houdt en inzicht verschaft in het spel der liefde, en vooral: de schaduwkanten die er te pas en te onpas bij komen kijken. Hieronder een eerste verslag van heksen en prinsessen, begeerte en straf, doorzettingsvermogen en vervulling.

Het sprookje van Rapunzel vangt aan met een ouderloos echtpaar. De vrouw hunkert naar een kind maar wat ze ook doen: geen kind. Dat zorgt ervoor dat de vrouw een onstuitbare honger krijgt naar groente: kool, sla, bloemkool, broccoli, maar nog het meest naar rapen. Die groeien in volle overvloed in de tuin van het huis ernaast. Ze stuurt haar man eropuit om 's nachts groenten uit de weelderige tuin van de buren te stelen. De man gehoorzaamt aan zijn hongerige vrouw en steelt 's nacht bergen groenten. Dat gaat nachten lang goed, tot de man plotseling voor de eigenares van de tuin staat: een lelijk uiziende heks. Ze is furieus over de kaalslag in haar tuin, en eist van de man een vergoeding voor alle groenten: hun eerstgeboren kind moet ze aan hem geven. De man gehoorzaamt. "Wat kan ik anders ?" denkt hij. "Als ik geen groenten meer breng gaat mijn vrouw dood en als ik de heks het kind niet geef vervloekt ze me..."

Een kind wordt geboren en de heks neemt het kind af. De ouders zijn uitzinnig van verdriet en zien de prijs in van hun begeerte, maar het is te laat.

Het kind, dat Rapunzel heet, groeit op tot een meisje en de heks houdt haar uit voorzorg opgesloten in een toren zonder deur. Iedere dag bezoekt ze haar en klimt aan het lange haar van het meisje naar boven. Het meisje verlangt ernaar de wereld te zien, maar de heks weerhoudt haar. De wereld is gevaarlijk en vol bedrog. "Vertrouw geen man en ook geen vrouw. Je blijft veilig hier bij mij." Zo brengt het meisje haar dagen eenzaam door en het enige wat ze doet is zingen.

Op een dag komt er een prins voorbij, die haar gezang hoort. Hij observeert de toren en ziet hoe de heks naar boven klimt. "Dat kan ik ook", denkt hij en roept de naam van het meisje. Hij klimt omhoog en wordt betoverd door de schoonheid van het meisje. Het meisje is verrukt voor het eerst in haar leven een man te zien. Ze brengen de nacht samen door, en de prins keert vele malen terug. Maar de heks krijgt lucht van de geheime bezoeken, en knipt uit woede het haar van Rapunzel af. Ze stuurt het meisje, dat inmiddels zwanger is, alleen de woestijn in.

Als de prins de naam van zijn geliefde Rapunzel roept, hangt de heks het haar naar buiten. Hij klimt omhoog en treft tot zijn schrik in plaats van Rapunzel de heks aan. Op dat moment duwt de heks de prins naar beneden. Hij valt uit de toren en belandt in de struiken met doorns en wordt blind.

Verward en verblind doolt hij dagen, maanden, jaren door de bossen totdat hij in de woestijn aankomt. Daar ziet Rapunzel hem en neemt hem in zijn armen. Door de tranen van verdriet en blijdschap, die op zijn ogen vallen, opent de prins zijn ogen en kan weer zien. De prins nam Rapunzel mee naar zijn kasteel waar ze trouwden en verder gelukkig leefden met hun kindje.

Begeerte
Ieder sprookje kan worden gelezen als een verhaal dat zich ín ons afspeelt, waarbij de personages uit het verhaal delen van onze eigen persoonlijkheid zijn. In dit geval vangt ons verhaal aan met de begeerte van de vrouw, ofwel de anima: het vrouwelijke in ons hunkert naar vervulling. Maar omdat we een werkelijke vervulling niet kunnen krijgen - het (innerlijke) kind - storten we ons op een substituut. We vullen de leegte in ons leven met het ongebreidelde verlangen naar iets dat ons kan bevredigen: dat kan de eindeloze zoektocht naar een partner zijn, naar sex, naar geld of macht, maar ook televisie, koffie, drank of drugs zijn heerlijke vulmiddelen. Ze stelpen voor korte tijd onze onophoudelijke honger. Vaak willen we dat onze partner onze behoefte bevredigt, ons aanvult of, zo u wilt, opvult.

Maar iedere verlangen heeft een prijs. De schaduwkant van de begeerte doet zijn intrede. Het vulmiddel raakt op een gegeven moment uitgewerkt en laat ons leeg, onvervuld en nog hongeriger achter. Na een avond televisiezappen voelen we ons leeg, net als na goedkope sex: we zijn klaargekomen maar niet bevredigd... De zoete droom wordt verstoord.
De partner zal in eerste instantie graag de behoefte van zijn of haar geliefde bevredigen. De man doet zijn best een goede minnaar, vader en echtgenoot te zijn en de vrouw doet haar best om een goede minnares, moeder en vrouw te zijn. Maar als de liefde bekoelt hebben we geen zin meer om de behoeftes van de ander te vervullen, dat moeten ze zelf maar doen. De vrouw wil niet het projectiescherm worden van het verlangen van de man en de man weigert nog langer om de heldhaftige dappere prins op het witte paard te zijn. Resultaat: desillusie.

We zijn hongeriger dan ooit en erger: we raken steeds verder van onze oorspronkelijke vervulling af. Het kind - symbool voor passie, spontaniteit en levensvreugde - wordt ons afgenomen.

De heks
De heks is de schaduwkant van de vrouwelijke energie, die zowel in mannen als in vrouwen huist. Ze is degene die wraak neemt, vervloekt, eisend is en niet met zich laat spotten.

Ze is het lot dat zogenaamd toeslaat, een ongeluk dat ons treft, een partner die ons verlaat zonder dat we begrijpen waarom, of innerlijke roerselen van angst, schaamte of schuld die ons verlangen dwarsbomen. De heks duidt vaak op een negatieve moederbinding. Als we werkelijk doen wat we willen, krijgen we straf. De negatieve kant van de moeder gebruikt een kind om de leegte in haar eigen leven op te vullen. Uit angst dat haar kinderen opgroeien en hun eigen weg gaan, probeert ze ze klein te houden. Ga maar niet de boze buitenwereld in, waarschuwt ze haar kroost. Blijf maar veilig bij mammie. Ze vindt haar kinderen om 'op te eten', zo lief. Het drukt de begeert en vraatzucht uit waar de vrouw uit het sprookje door bezeten is. Het moederen kan omslaan in bemoederen, bemoeien en het smoren van het nieuwe jonge leven. Overmatige zorg doodt het leven. Op ruimer niveau zien we dat terug in de overmatige zorg en het welzijn van onze maatschappij. We hebben vele verzekeringen om ons in te dekken tegen risico's, we vullen onze leegte met veel materie (mater = moeder) en we verliezen de 'spirit', onze bezieling.

Vivianne Crowley zegt in haar boek 'Heksen': "Om het zelf te vinden moeten we de Donkere Moeder ontmoeten". De donkere Moeder is degene die het mysterie van leven behelst en de wetten van dood en wedergeboorte, het transformatieve element. Ze heeft geen oordeel over goed of kwaad. Ze kan wreed zijn zoals de natuur wreed kan zijn wanneer bij een aardbeving duizenden mensen verzwolgen worden. De moeder geeft en de moeder neemt. Een oud mythologisch beeld dat aan haar wordt toegeschreven is de Vagina Dentalis, de vagina met tanden, dat het element van begeerte uitdrukt.

Als we het 'donkere vrouwelijke' niet respecteren en geïntegreerd hebben in ons leven, duikt ze 's nachts plotseling op en eist het dierbaarst in ons leven. In verschillende verhalen over de hele wereld duikt deze donkere vrouwelijke kant op: in de vorm van Kali, de Indiase godin met kinderschedels aan haar heup; of Baba Yaga, uit de Russische sprookje, een afgrijselijke uitziende heks die in een huisje op kippenpoten woont met een hek van botten en kinderschedels. In het westen kennen we haar in de vorm van de heks uit Hans en Grietje, Sneeuwwitje of als boze stiefmoeder van Assepoester. De heks vernietigt onze kinderlijke dromen en verlangens en zorgt er uiteindelijk voor dat we volwassen worden en de volle omvang van het leven gaan ervaren: geen zoetroze wolk, maar een leven waarin zowel het duister als het licht een plaats heeft.

De prinses in de toren
Het vrouwelijke zit opgesloten in de toren en kan niet deelnemen aan de wereld. Ze is eenzaam en kwijnt weg. Het kan de toren van het verstand zijn, of de toren van carrière en ambitie, of de toren van hoogmoed, gekwetstheid en boosheid. Sommige vrouwen snakken naar een man maar weigeren uit hun toren te komen, net zoals sommige mannen hunkeren naar intimiteit maar de toren van hun verstand niet willen verlaten.

Iemand moet ons redden, want zelf kunnen we of durven er niet uit. Het enige dat we kunnen doen is hopen dat iemand ooit ons gezang hoort. Het is het lied van de ziel dat klinkt, wardoor de prins wordt betoverd. Als we verliefd op iemand worden, komt dat omdat we het lied van de ziel in die ander gehoord hebben.

Dat hij of zij in een toren woont die door een heks wordt bewaakt doet er even niet toe. We worden gedreven door ons verlangen naar bevrediging en eenwording en klimmen aan het haar naar boven. Haar staat in de mythologie symbool voor de instinctieve levensenergie. Het geeft ons kracht en vitaliteit en biedt een weg naar vrijheid. Soms knippen ouders het 'haar' van hun kinderen af en snijden hun weg naar vrijheid af, of erger nog: ze klimmen in het haar van het kind naar boven en penetreren hun toren. Zoals we al zagen: als de ouders onvervuld zijn, gebruiken ze de levensenergie van hun kinderen om zich tegoed te doen.

De prins klimt echter om andere redenen naar boven: hij is betoverd door de schoonheid van het lied. In de toren bedrijft hij de liefde met zijn prinses. Als we de toren opvatten als de geest, zien we dat de man de liefde in eerste instantie in zijn hoofd bedrijft. Hij fantaseert over zijn ideale vrouw, en maakt haar tot een prinses. Hij ziet echter niet haar donkere kant.
Voor de vrouw geldt hetzelfde: ze is betoverd door de mooie prins die haar komt bezoeken en wellicht komt redden, maar ze is nog naïef en kent de werkelijke wereld niet. Naïviteit vraagt om ontnuchtering. De roze wolk van de liefde spat uiteen als de heks ten tonele verschijnt, de schaduwkant van onze relatie.

Hoe vaak komt het niet voor dat een man totaal gedesillusioneerd is als plotseling de schaduwkant van zijn geliefde opduikt, of als zijn eigen schaduwkant hem parten speelt. Plotseling is onze prinses een lelijke heks geworden als we vol verlangen naar boven klimmen. Geslagen met blindheid vallen we in de doornstruiken. 'Vrouwen, ik begrijp ze niet' verzucht de man, niet begrijpend waar haar plotselinge woede, bitterheid of gekwetstheid vandaan komt. De vrouw wordt door hetzelfde principe uit het veld geslagen. Ze zal zich afvragen waarom haar lover telkens weer verdwijnt als ze net de liefde hebben bedreven en intiem zijn geweest. 'Altijd als ik te dichtbij kom, is hij weg' verzucht de vrouw, niet wetend dat het de angst voor de heks is die hem verdrijft.

De woestijn
Door de schaduwkanten te ontkennen roepen we het onheil over ons af. Pas na integratie van onze schaduwkanten worden we weer heel, maar daarvoor lopen we eerst vaak jaren alleen door de woestijn of door het bos. In de eenzaamheid leren we voor onszelf te zorgen en onze verlangens niet meer op een ander te projecteren. We accepteren onze onvervulde behoeftes en ons verdriet daarover. In de woestijn is er niets meer wat onze projecties kan voeden.
De prins die verblind het bos inloopt wordt geconfronteerd met zijn eigen onderbewustzijn. Hij leert de donkerte van zijn ziel kennen en mist het licht. In tijden van depressie of inkeer worden we geconfronteerd met deze werelden. Langzaamaan gaan we de waarde van de heks begrijpen, die ons onze kinderlijke verlangens heeft afgenomen - bruut, maar ook met mededogen - want ze brengt ons in contact met de ware verlangens van de ziel. Kali is niet alleen de vernietiger van illusies maar ook de schenker van waar genot. Pas door dood te gaan kunnen we werkelijk leven, door overgave winnen we onze ziel. Zolang we blijven strijden voor de oppervlakkige verlangens van het ego zal 'het lot' ons treffen.

De kunst in relaties is contact te maken met de donkere moeder en haar gaven en voeding te accepteren. Ze is een vat van creativiteit, levensenergie en levenslust, maar iedere illusie zal ze meedogenloos vernietigen. De moeder neemt en de moeder geeft.